Good Joy, Bad Joy: Chọn Niềm Vui Đúng

Có một kiểu mệt không đến từ việc ta làm quá nhiều, mà đến từ việc ta vui quá nhiều với những thứ không thật sự làm mình sống tốt hơn.

Một buổi tối, ta định xem một video ngắn. Rồi thêm một video nữa. Sau đó là vài chục phút lướt màn hình, một món đồ được đặt mua vì đang buồn, một cuộc tranh luận không đáng nhưng vẫn phải thắng, vài tin tức khiến ta tức giận mà không thể ngừng đọc.

Trong lúc ấy, ta có thể thấy dễ chịu. Nhưng đến khi đặt điện thoại xuống, cảm giác còn lại đôi khi không phải là hạnh phúc. Đó là sự mỏi mệt, đầu óc phân mảnh, căn phòng bừa bộn và một câu hỏi rất khẽ:

“Mình vừa dùng khoảng thời gian ấy để sống, hay chỉ để trốn khỏi cảm giác đang sống?”

Niềm vui cũng có dư âm

Gần đây, tôi nghĩ nhiều về một câu hỏi tưởng như rất đơn giản:

Điều gì làm mình vui?

Nhưng có lẽ câu hỏi quan trọng hơn là:

Sau niềm vui ấy, mình trở thành người như thế nào?

Bởi niềm vui không chỉ là cảm giác xuất hiện trong vài phút. Nó còn để lại một hướng đi. Có niềm vui khiến ta mở rộng hơn: khỏe hơn, gần người khác hơn, tò mò hơn, bình tĩnh hơn. Cũng có niềm vui làm ta co lại: mệt hơn, dễ cáu hơn, mất tập trung hơn và xa dần điều mình thật sự coi trọng.

Tôi tạm gọi hai loại ấy là Good Joy và Bad Joy.

Không phải niềm vui nào cũng cần bị từ bỏ. Nhưng mọi niềm vui đều đáng được hỏi: “Nó đang nuôi mình lớn lên, hay chỉ giúp mình quên đi trong chốc lát?”

Good Joy: niềm vui để ngày mai mình có thêm một chút

Good Joy thường không ồn ào. Nó có thể là một buổi sáng thức dậy sớm hơn bình thường, đi bộ khi thành phố còn yên, pha một ly cà phê rồi uống thật chậm, hoàn thành một việc khó, học được điều mới, chơi với con, tập thể thao, gọi điện cho một người mình quý, hoặc ngồi yên đủ lâu để nghe lại chính mình.

Những điều ấy không phải lúc nào cũng tạo ra cảm giác phấn khích ngay lập tức. Có khi chúng đòi hỏi ta phải bước qua sự lười, sự ngại ngùng hoặc vài phút đầu không thoải mái.

Nhưng sau đó, ta thường nhận lại một thứ bền hơn cảm giác hưng phấn: năng lượng, sự rõ ràng, lòng tự trọng, sức khỏe, tình bạn, tình yêu, năng lực hoặc sự bình an.

Good Joy giống như tưới nước cho một khu vườn. Niềm vui có thể qua đi, nhưng sau đó một thứ khác tiếp tục lớn lên.

• Ta có thêm sức khỏe thay vì chỉ có thêm kích thích.
• Ta có thêm kết nối thay vì chỉ có thêm thông báo.
• Ta có thêm năng lực thay vì chỉ có thêm thời gian đã trôi qua.
• Ta có thêm lòng tin vào bản thân thay vì phải liên tục tìm một cảm giác mới.

Bad Joy: niềm vui đến nhanh nhưng để lại hóa đơn

Bad Joy không có nghĩa là mọi thú vui dễ chịu đều xấu. Một bộ phim, một món ăn ngon, một chuyến đi hay một buổi tối cười với bạn bè đều có thể là những phần rất đẹp của đời sống.

Vấn đề bắt đầu khi niềm vui trở thành cách duy nhất để ta né tránh một cảm xúc, một quyết định hoặc một sự thật mà mình chưa muốn nhìn vào.

Bad Joy thường đến rất nhanh và đòi hỏi rất ít nỗ lực: lướt vô thức, mua sắm để khỏa lấp, ăn uống không vì đói, tìm kiếm sự công nhận, tham gia vào một cuộc cãi vã chỉ để thấy mình đúng, hoặc liên tục tiêu thụ những tin tức khiến mình bất an.

Trong khoảnh khắc ấy, nó có thể làm dịu cảm giác khó chịu. Nhưng khi tác dụng ngắn hạn qua đi, ta thường thấy mình ít năng lượng hơn, khó tập trung hơn và xa điều mình muốn trở thành hơn.

Bad Joy giống như hái hoa để ngắm. Đẹp ngay lúc ấy, nhưng ngày mai chẳng có gì lớn thêm. Thậm chí, ta còn phải trả bằng giấc ngủ, sự tập trung, tiền bạc, thời gian hoặc cảm giác tôn trọng chính mình.

Ranh giới không nằm ở hoạt động

Cùng một hoạt động có thể là Good Joy với người này và Bad Joy với người khác. Một bộ phim có thể là sự nghỉ ngơi cần thiết, nhưng cũng có thể là cách trì hoãn một cuộc trò chuyện quan trọng. Một ly cà phê có thể là nghi thức giúp ta chậm lại, nhưng cũng có thể là cách ta tiếp tục ép mình chạy khi cơ thể đã kiệt sức.

Ranh giới không nằm hoàn toàn ở việc ta đang làm. Nó nằm ở mối quan hệ của ta với việc đó.

Trước khi tìm đến một niềm vui, thử hỏi:

1. Tôi đang chọn điều này, hay đang chạy trốn khỏi điều gì?
2. Sau đó tôi sẽ thấy đầy lên hay rỗng đi?
3. Ngày mai, tôi có cảm ơn bản thân vì lựa chọn này không?
4. Niềm vui này đang phục vụ cuộc sống của tôi, hay đang điều khiển tôi?

Không cần trả lời thật hay. Chỉ cần trả lời thật.

Một bài tập nhỏ trong bảy ngày

Trong một tuần, mỗi tối dành ba phút để ghi lại ba niềm vui trong ngày. Không cần viết dài. Chỉ cần ghi:

1. Điều gì đã làm tôi vui?
2. Sau đó, tôi có nhiều năng lượng hơn hay ít hơn?
3. Nó kéo tôi gần hơn hay xa hơn điều tôi coi trọng?

Sau bảy ngày, ta thường nhìn thấy một bản đồ rất rõ. Có những niềm vui nhỏ lặp lại nhưng âm thầm làm đời sống tốt hơn. Cũng có những niềm vui xuất hiện dày đặc, rất hấp dẫn, nhưng lần nào cũng để lại cùng một cảm giác mệt mỏi.

Ta không cần biến đời mình thành một dự án tối ưu hóa hiệu suất. Hạnh phúc không phải là loại bỏ mọi điều dễ chịu, cũng không phải lúc nào cũng chọn điều khó nhất.

Trưởng thành có lẽ chỉ là bắt đầu nhận ra thứ gì đáng để mình nuôi lớn.

Chọn niềm vui đúng

Một cuộc đời đẹp không nhất thiết phải có nhiều niềm vui hơn. Có thể nó chỉ cần có nhiều niềm vui đúng hơn.

Hãy giữ những buổi ăn ngon với người mình yêu. Hãy đi một chuyến đi đáng nhớ. Hãy uống ly cà phê trong buổi sáng đẹp trời. Hãy cười đến đau bụng với bạn bè.

Nhưng bên cạnh đó, hãy để dành chỗ cho những niềm vui không tạo tiếng động: một cơ thể khỏe hơn, một tâm trí sáng hơn, một mối quan hệ thật hơn, một công việc được làm tử tế hơn, một buổi tối không cần phải chạy trốn khỏi chính mình.

Hôm nay, thử nhìn lại một ngày của bạn.

Có niềm vui nào đang làm bạn nở hoa?

Và có niềm vui nào, dù rất hấp dẫn, đang âm thầm làm bạn héo đi?

Có lẽ chỉ cần thay đổi tỷ lệ giữa hai thứ ấy một chút mỗi ngày. Một năm sau, ta có thể không trở thành một con người hoàn toàn khác — nhưng sẽ trở thành một phiên bản gần với điều mình thật sự muốn hơn.

More of what matters.
Less of what drains you.

— Hoàng Việt Phú