Hồng Nhai Động, Trùng Khánh: Nơi Tầng 1 Và Tầng 11 Đều Là Mặt Đường

Có những thành phố nằm trải ra trên mặt đất để ta đi ngang qua. Cũng có những thành phố chồng lên nhau theo chiều thẳng đứng, khiến ta phải ngước lên — và mỗi lần ngước lên là một lần nhận ra mình đang đứng ở tầng nào của câu chuyện.

Một đêm tháng 10 ở Trùng Khánh, tôi đứng trên tầng cao nhất của Hồng Nhai Động (洪崖洞, Hongyadong), nhìn xuống những mái ngói cong vàng rực xếp lớp dưới chân, nhìn ra mặt sông Gia Lăng loang ánh đèn và dãy cao ốc phía bờ bên kia đang chạy dòng chữ khổng lồ: “Xin chào, Trùng Khánh!” Bên phải khung hình, cây cầu đỏ rực vươn qua sông, tháp cầu trắng cong như một con thoi khổng lồ. Dưới sông, một con tàu du lịch sáng đèn chầm chậm trôi, trên boong ken đặc người.

Bức ảnh nhìn rất “tương lai”. Nhưng điều thú vị là: gần như mọi thứ trong khung hình ấy đều bắt đầu từ một câu chuyện rất xưa.

Giải mã một bức ảnh đêm

Để đọc được khung cảnh này, hãy bóc tách nó thành từng lớp.

Lớp gần nhất, ở tiền cảnh, là những mái nhà của chính Hồng Nhai Động — khu nhà sàn 11 tầng bám vào vách đá bên bờ nam sông Gia Lăng, thuộc khu Giải Phóng Bi (Jiefangbei), quận Du Trung, trung tâm Trùng Khánh.

Lớp thứ hai là sông Gia Lăng, con sông hiền hòa hơn Trường Giang một chút, lặng lẽ chia thành phố thành hai nửa: bên này là bán đảo Du Trung cổ kính, bên kia là Giang Bắc Chủy (Jiangbeizui) — khu tài chính mới với những tòa tháp kính sáng đèn.

Và lớp thứ ba, cây cầu màu đỏ son với tháp cầu hình con thoi, là cầu Thiên Tư Môn (千厮门嘉陵江大桥) — cây cầu hai tầng vừa cho ô tô chạy phía trên, vừa cho tàu điện ngầm tuyến số 6 chạy phía dưới.

Ba lớp ấy — vách đá cổ, dòng sông, khu tài chính và cây cầu của thế kỷ 21 — chính là toàn bộ Trùng Khánh thu gọn trong một khung hình.

Câu chuyện thứ nhất: cánh cổng thành không bao giờ mở

Ít ai ngờ khu phố rực rỡ này khởi đầu là một cổng thành… không dùng để đi.

Trùng Khánh xưa nằm trên một bán đảo núi, được bao bởi tường thành với 17 cổng, và người xưa chia chúng thành hai loại: 9 cổng mở, 8 cổng đóng — “cửu khai, bát bế, thập thất môn”. Chín cổng mở là lối ra vào, xuống bến sông, nơi người và hàng hóa qua lại mỗi ngày. Tám cổng đóng thì gần như quanh năm khép kín, dựng lên để trấn giữ thế đất và hoàn chỉnh vòng thành phòng thủ hơn là để lưu thông.

Hồng Nhai Môn — tiền thân của Hồng Nhai Động — là một trong những cổng cổ nhất, và thuộc nhóm cổng đóng. Vị trí này từ thời nước Ba cổ đại đã là nơi hiểm yếu nhìn ra sông; đến đầu nhà Minh, thế kỷ 14, nó được xây dựng lại trong hệ thống tường thành Trùng Khánh. Dưới chân cổng là vách đá dựng đứng và một hang đá có dòng nước rỉ quanh năm — cái tên Hồng Nhai Động, “hang bên vách đá”, cũng từ địa thế ấy mà ra.

Một cánh cổng không mở nghe như một sự lãng phí. Nhưng đứng ở đây rồi mới hiểu: có những thứ trong một thành phố không tồn tại để sử dụng hằng ngày, mà để nhắc mọi người nhớ thành phố này từ đâu tới, và đã từng phải tự vệ trước sông nước, núi non như thế nào.

Ở Trùng Khánh, mặt đất không phải là một mặt phẳng. Mặt đất là một câu hỏi: lúc này, bạn đang đứng ở tầng thứ mấy của thành phố?

Câu chuyện thứ hai: những ngôi nhà treo mình trên vách đá

Khi tường thành hết vai trò phòng thủ, vách đá Hồng Nhai trở thành nơi ở của người lao động bên sông. Từ thời nhà Thanh, rồi rõ nét nhất vào những năm 1920–1930, các gia đình nghèo dựng lên một kiểu nhà rất đặc trưng của vùng Ba — Du: nhà sàn điếu cước lâu (吊脚楼).

“Điếu cước” nghĩa là “treo chân”: một nửa ngôi nhà tựa vào vách đá, nửa còn lại chống trên những cây cột gỗ cao, vươn ra khoảng không phía sông. Nghe mong manh, nhưng đó là cách thích nghi thông minh của người xưa với vùng đất này: tránh ẩm thấp và nước lũ của sông, tận dụng từng mét đất dốc, và để gió sông lùa qua gầm nhà cho mát. Nhà nọ chen nhà kia, tầng nọ chồng tầng kia, thành một “khu phố đứng” ôm lấy vách đá.

Sau năm 1949, khi vận tải đường sông thoái trào, khu nhà sàn dần xuống cấp và trở thành một xóm lao động nghèo bám trên vách đá — đẹp trong ký ức, nhưng chật chội và thiếu an toàn trong đời thực. Năm 2005, khu nhà cũ được tháo dỡ, và năm 2006, một Hồng Nhai Động mới mở cửa: vẫn 11 tầng bám vào vách đá cao khoảng 75 mét, vẫn mái ngói, cột gỗ, kiến trúc Ba — Du truyền thống, nhưng bên trong là phố đi bộ, ẩm thực, khách sạn và không gian văn hóa.

Vì thế, Hồng Nhai Động là một nghịch lý dễ thương: nó mới chưa đầy hai mươi năm, nhưng mang hình hài của mấy trăm năm. Người ta đến đây không phải để chạm vào gạch đá cổ thật, mà để chạm vào ký ức tập thể của một thành phố — thứ ký ức đã được dựng lại bằng vật liệu mới.

Câu chuyện thứ ba: nơi tầng 1 và tầng 11 đều là mặt đường

Đây là “trò ảo thuật” nổi tiếng nhất của Hồng Nhai Động, và cũng là điều khiến du khách lần đầu đến đây vừa buồn cười vừa hoang mang.

Bạn đi dạo ở khu Giải Phóng Bi, men theo đường Thương Bạch (Cangbai) và bước vào Hồng Nhai Động ở tầng cao nhất — tầng 11. Mặt đường phẳng lì, xe cộ chạy ngay bên cạnh, bạn có cảm giác mình đang ở tầng trệt của một khu phố bình thường. Bạn thong thả đi thang cuốn xuống tham quan, ăn uống, mua sắm. Đến khi bước ra cửa ở tầng 1… bạn lại thấy mình đang đứng trên mặt đường — nhưng là con đường ven sông Tân Giang ở phía dưới vách đá, thấp hơn nơi bạn bắt đầu khoảng chục tầng nhà.

Cả tầng 1 và tầng 11 đều là mặt đất thật. Chỉ là ở thành phố núi này, “mặt đất” có rất nhiều phiên bản.

Người ta gọi Trùng Khánh là “thành phố 8D” cũng vì những trải nghiệm như vậy: định vị GPS thỉnh thoảng “bó tay” vì không biết bạn đang ở lớp đường nào; tàu điện có thể chạy xuyên qua một tòa chung cư; và quảng trường bạn đang đứng có thể nằm trên nóc của một tòa nhà khác. Hồng Nhai Động chính là bản demo hoàn hảo nhất của thành phố 8D ấy — và đài quan sát trên tầng cao nhất của nó là nơi những bức ảnh trong bài này được chụp.

Kinh nghiệm nhỏ của tôi: hãy vào từ tầng trên cùng rồi đi xuống dần. Đi ngược từ dưới lên vào giờ cao điểm, bạn sẽ phải xếp hàng chờ thang máy khá lâu — và ở Hồng Nhai Động, thang máy là “đặc sản” đông đúc không kém gì lẩu.

Câu chuyện thứ tư: bờ bên kia sông đang nói “Tôi yêu Trùng Khánh”

Đứng ở Hồng Nhai Động và nhìn sang bờ bắc sông Gia Lăng, bạn sẽ thấy một Trùng Khánh hoàn toàn khác: Giang Bắc Chủy, khu trung tâm tài chính được ví như “Lục Gia Chủy của Trùng Khánh” — nơi tập trung các ngân hàng, công ty tài chính và những tòa tháp văn phòng cao nhất nhì miền tây Trung Quốc.

Điều thú vị là khu tài chính hào nhoáng này lại mọc lên ngay trên nền của Giang Bắc thành — một tòa thành cổ bên sông có từ hàng trăm năm trước. Ngay dưới chân Nhà hát Lớn Trùng Khánh (tòa nhà kính hình con tàu ở bờ sông, khánh thành năm 2009), vẫn còn lưu giữ cổng Bảo Định, dấu tích tường thành cổ từ năm 1835. Bờ bên này giữ cổng thành đóng, bờ bên kia giữ cổng thành cổ dưới chân nhà hát hiện đại — hai bờ sông như đang kể cùng một câu chuyện bằng hai chất liệu khác nhau.

Màn trình diễn đèn ở Giang Bắc Chủy là thứ khiến tôi đứng xem khá lâu. Cả mặt tiền các tòa tháp trở thành màn hình LED khổng lồ, lần lượt chạy chữ: “Xin chào, Trùng Khánh”, “Tôi yêu Trùng Khánh” với một trái tim đỏ ở giữa, xen giữa là… logo của ngân hàng, hãng luật và các thương hiệu lớn. Thoạt nhìn thì buồn cười: tình yêu thành phố và quảng cáo thương mại ở đây ở chung một màn hình, thay nhau tỏa sáng.

Nhưng nghĩ lại, đó cũng là một sự thật rất Trùng Khánh: thành phố này không giấu tham vọng thương mại của mình, cũng không giấu tình cảm của mình. Cả hai đều được viết thật to, bằng đèn, lên bầu trời đêm cho bên kia sông đọc được.

Câu chuyện thứ năm: cây cầu đỏ, con thoi dệt vải và chuyến tàu đêm

Cây cầu trong ảnh có tên Thiên Tư Môn — cũng là tên một cổng thành xưa của Trùng Khánh, nằm gần khu vực này. Cầu khởi công năm 2009 và thông xe năm 2015; nhịp chính dài khoảng 720 mét bắc qua sông Gia Lăng, nối Du Trung với Giang Bắc. Tháp cầu cao hơn 100 mét tính từ mặt cầu, có hình dáng cong như con thoi dệt vải — một cách người Trùng Khánh gửi gắm nghề dệt truyền thống của cha ông vào một công trình hiện đại.

Cầu có hai tầng rất “Trùng Khánh”: tầng trên dành cho ô tô bốn làn xe, tầng dưới dành cho tàu điện ngầm tuyến số 6 chạy qua sông. Cùng với cầu Đông Thủy Môn bắc qua Trường Giang ở phía bên kia bán đảo, nó tạo thành một cặp cầu “Lưỡng Giang” — đưa người và tàu qua lại giữa hai dòng sông mỗi ngày. Vào những dịp lễ lớn, người ta còn đóng cầu Thiên Tư Môn với xe cộ để biến mặt cầu thành phố đi bộ và chợ đêm ngắm cảnh — một cây cầu, tùy ngày, có thể là đường giao thông hoặc là quảng trường.

Còn con tàu sáng đèn dưới sông là du thuyền đêm Lưỡng Giang. Từ bến gần Triều Thiên Môn, tàu đưa khách đi một vòng trên hai con sông Trường Giang và Gia Lăng. Điểm đặc biệt nhất của hành trình nằm ở chỗ hợp lưu gần Triều Thiên Môn: nước Gia Lăng trong xanh gặp nước Trường Giang ngả màu phù sa, và vào những mùa nước rõ rệt, người ta có thể nhìn thấy hai màu nước chảy cạnh nhau một đoạn trước khi hòa vào làm một. Người Trùng Khánh tự hào về cảnh ấy đến mức đặt cho nó hình ảnh “nồi lẩu uyên ương” — hai ngăn nước, hai màu, chung một dòng chảy.

Vậy Hồng Nhai Động có đáng đi, hay chỉ là điểm “sống ảo”?

Công bằng mà nói, Hồng Nhai Động gây tranh cãi. Từ khi nổi tiếng trên mạng xã hội, nó thường bị so sánh với nhà tắm thần tiên trong bộ phim hoạt hình Vùng Đất Linh Hồn (Spirited Away) của Miyazaki: những tầng nhà sáng đèn, cầu thang chằng chịt, khói và ánh vàng trong đêm. Lượng khách khổng lồ khiến nơi này vào giờ cao điểm đông đến nghẹt thở, và không ít người dân địa phương cho rằng Hồng Nhai Động ngày nay quá thương mại, không còn là xóm nhà sàn mộc mạc trong ký ức của họ.

Tôi nghĩ cả hai cảm nhận đều đúng — và đó là lý do nơi này đáng để đi chậm lại thay vì chỉ chụp một tấm ảnh. Nếu chỉ đến, giơ điện thoại lên ở bờ sông đối diện, chụp skyline rồi đi, bạn sẽ thấy một điểm check-in đẹp. Nhưng nếu đi từ tầng 11 xuống tầng 1, ghé tầng 4 nơi có chợ ẩm thực và những sạp gia vị ma lạt đỏ rực, nhìn những người phu khuân vác năm xưa được nhắc lại trong các gian trưng bày văn hóa Ba — Du, rồi đứng dưới chân vách đá nhìn ngược lên, bạn sẽ thấy một thứ khác: đây là nơi một thành phố lựa chọn dựng lại ký ức của chính mình thay vì xóa nó đi.

Vài kinh nghiệm thực tế nếu bạn có dịp đến:

• Đi vào lúc chạng vạng (khoảng 18–19 giờ, tùy mùa): bạn sẽ được xem cả hai phiên bản của Hồng Nhai Động — ban ngày mộc mạc và khoảnh khắc cả khu phố bật đèn, thường là phần đẹp nhất của buổi tối.
• Vào từ trên, ra ở dưới: bắt đầu ở tầng 11 phía đường Thương Bạch, gần khu Giải Phóng Bi, rồi đi bộ xuống dần theo cầu thang và thang cuốn; đỡ phải chờ thang máy chiều lên.
• Chụp ảnh Hồng Nhai Động từ bên ngoài: những bức ảnh đẹp nhất chụp về phía Hồng Nhai Động thường được chụp từ cầu Thiên Tư Môn hoặc bờ sông phía Nhà hát Lớn — nơi cả khối nhà sàn 11 tầng hiện ra nguyên vẹn trên vách đá.
• Đừng bỏ qua mặt sông: đi bộ dọc đường Tân Giang dưới chân vách đá, hoặc lên du thuyền đêm Lưỡng Giang, để hiểu vì sao mọi câu chuyện của thành phố này đều bắt đầu từ bến nước.
• Vào cửa miễn phí, nhưng hãy tránh các dịp lễ lớn của Trung Quốc nếu bạn không chịu được đám đông — Hồng Nhai Động khi ấy đúng nghĩa “người treo trên vách đá” không kém gì nhà.

Điều tôi mang về từ một đêm bên vách đá

Sau này nghĩ lại, điều tôi nhớ nhất về đêm ở Hồng Nhai Động không phải là ánh đèn. Đèn thì nhiều thành phố có. Điều tôi nhớ là cảm giác về chiều đứng của ký ức: một cổng thành không mở, một xóm nhà sàn của người nghèo bên sông, một khu phố được dựng lại, một khu tài chính bên kia bờ và cây cầu mang tên cổng thành xưa — tất cả xếp chồng lên nhau, tầng nọ nối tầng kia, không tầng nào bị xóa để nhường chỗ cho tầng nào.

Có lẽ đó cũng là cách một thành phố — hay một con người — lớn lên tử tế nhất: không cần san phẳng quá khứ để xây tương lai, mà học cách xây tương lai bám vào vách đá của quá khứ, như những ngôi nhà sàn năm xưa: một nửa tựa vào những gì đã có, một nửa vươn ra phía dòng sông đang chảy.

Đêm ấy, khi con tàu Giao Vận Minh Châu từ từ trôi qua mặt nước loang đèn và dòng chữ “Tôi yêu Trùng Khánh” lại sáng lên ở bờ bên kia, tôi hiểu vì sao người ta sẵn sàng chen nhau ở nơi này. Họ không chỉ đến để ngắm một khu phố đẹp. Họ đến để xem một thành phố tự kể câu chuyện của mình — bằng đèn, bằng sông, và bằng cả một vách đá.

Ảnh trong bài do tác giả chụp tại Hồng Nhai Động, Trùng Khánh, tháng 10/2026, trừ ảnh minh họa được ghi chú riêng.

— Hoàng Việt Phú